LIBER PRIMUS
	[1] Et mihi conspicuum meritis belloque tremendum,
	Musa, virum referes, Italis cui fracta sub armis
	Nobilis aeternum prius attulit Africa nomen.
	Hunc precor exhausto liceat mihi surgere fontem
5	Ex Helicone sacrum, dulcis mea cura, Sorores,
	Si vobis miranda cano. Iam ruris amici
	Prata quidem et fontes vacuisque silentia campis
	Fluminaque et colles et apricis otia silvis
	Restituit Fortuna mihi: vos carmina vati
10	Reddite, vos animos. Tuque, o certissima mundi
	Spes superumque decus, quem saecula nostra deorum
	Victorem atque Herebi memorant, quem quina videmus
	Larga per innocuum retegentem vulnera corpus,
	Auxilium fer, summe parens. Tibi multa revertens
15	Vertice Parnasi referam pia carmina, si te
	Carmina delectant; vel si minus illa placebunt,
	Forte etiam lacrimas, quas (sic mens fallitur) olim
	Fundendas longo demens tibi tempore servo.
	Te quoque, Trinacrii moderator maxime regni,
20	Hesperiaeque decus atque aevi gloria nostri,
	Iudice quo merui vatumque in sede sedere
	Optatasque diu lauros titulumque poetae,
	Te precor: oblatum tranquillo pectore munus
	Hospitio dignare tuo; nam cuncta legenti
25	Forsitan occurret vacuas quod mulceat aures
	Poeniteatque minus suscepti in fine laboris.
	Praeterea in cunctos pronum sibi feceris annos
	Posteritatis iter: quis enim damnare sit ausus
	Quod videat placuisse tibi? Fidentius ista
30	Arguit expertus, nutu quem simplice dignum
	Effecisse potes quod non erat. Aspice, templis
	Dona sacris affixa pavens ut vulgus adoret:
	Exime; despiciet. Quantum tua clara favori
	Fama meo conferre potest! modo mitis in umbra
35	Nominis ista tui dirum spretura venenum
	Invidiae latuisse velis, ubi nulla vetustas
	Interea et nulli rodent mea nomina vermes.
	Suscipe, iamque precor, regum inclite, suscipe tandem
	Atque pias extende manus et lumina flecte.
40	Ipse tuos actus meritis ad sidera tollam
	Laudibus, atque alio fortassis carmine quondam
	(Mors modo me paulum expectet! non longa petuntur)
	Nomen et alta canam Siculi miracula regis,
	Non audita procul, sed quae modo vidimus omnes
45	Omnia. Namque solent, similis quos cura fatigat,
	Longius isse retro: tenet hos millesimus annus
	Sollicitos; pudet hac alios consistere meta;
	Nullus ad aetatem propriam respexit, ut erret
	[2] Musa parum notos nullo prohibente per annos
50	Liberior: Troiamque ideo canit ille ruentem,
	Ille refert Thebas iuvenemque occultat Achillem,
	Ille autem Emathiam Romanis ossibus implet.
	Ipse ego non nostri referam modo temporis acta,
	Marte sed Ausonio sceleratos funditus Afros
55	Eruere est animus nimiasque retundere vires.
	At semper te corde gerens properansque reverti,
	Rex, iter hoc ingressus agam, tua maxima facta
	Non ausus tetigisse prius. Magis illa trahebant;
	Sed tremui, me teque videns atque omnia librans.
60	Ingenium tentare libet, si forte secundis
	Cesserit auspiciis; solidis tunc viribus alta
	Aggrediar, namque ipse aderis, meque ampla videbit
	Inclita Parthenope redeuntem ad moenia rursus
	Et Romana iterum referentem serta poetam.
65	Nunc teneras frondes humili de stipite vulsi,
	Scipiade egregio primos comitante paratus:
	Tunc validos carpam ramos; tu nempe iuvabis
	Materia, generose, tua, calamumque labantem
	Firmabis, meritumque decus continget amanti
70	Altera temporibus pulcherrima laurea nostris.
	Quae tantis sit causa malis, quae cladis origo
	Quaeritur: unde animi, quis tot tolerare coegit
	Dura pererrato validas furor aequore gentes,
	Europamque dedit Libyae Libyamque rebellem
75	Europae, alterno vastandas turbine terras.
	Ac mihi causa quidem studii non indiga longi
	Occurrit radix cunctorum infecta malorum
	Invidia (unde oriens extrema ab origine mors est),
	Atque aliena videns tristi dolor omnia vultu
80	Prospera. Non potuit florentem cernere Romam
	Aemula Carthago. Surgenti inviderat urbi;
	Sed gravius tulit inde parem; mox viribus auctam
	Vidit et imperio dominae parere potentis
	Ac leges audire novas et ferre tributum
85	Edidicit, tacitis intus sed plena querelis,
	Plena minis. Frenum funesta superbia tandem
	Compulit excutere et clades geminare receptas.
	Angebant dolor atque pudor servilia passos
	Multa viros, animisque incesserat addita duris
90	Tristis avaritia et nunquam satiabile votum.
	Permixtae spes amborum optatumque duobus
	Imperium populis: dignus sibi quisque videri
	Omnia cui subsint, totus cui pareat orbis.
	Praeterea damnumque recens iniuriaque atrox
95	Insula Sardiniae amissa et Trinacria rapta
	Atque Hispania nimis populo confinis utrique,
	Omnibus exposita insidiis, aptissima praedae
	Terra tot infandos longum passura labores,
	Haud aliter quam cum medio deprensa luporum
100	Pinguis ovis nunc huc rabidis, nunc dentibus illuc
	Volvitur inque tremens partes discerpitur omnis
	Bellantum proprioque madens resupina cruore.
	Accessit situs ipse loci: Natura locavit
	[3] Se procul adverso spectantes litore gentes,
105	Adversosque animos, adversas moribus urbes,
	Adversosque deos odiosaque numina utrinque,
	Pacatique nihil; ventos elementaque prorsus
	Obvia et infesto luctantes aequore fluctus.
	Ter gravibus certatum odiis et sanguine multo;
110	At coeptum primo profligatumque secundo
	Est bellum, si vera notes: nam tertia nudus
	Proelia finis habet modico confecta labore.
	Maxima nos rerum hic sequimur mediosque tumultus
	Eximiosque duces et inenarrabile bellum.
115	Ultima sidereum iuvenem lassata procellis
	Hesperia excussamque gravi cervice catenam
	Ausoniumque iugum Romanaque senserat arma.
	Iam fuga praecipites longe trans aequora Poenos
	Egerat: horruerant animos dextramque tonantis
120	Fulmineam moresque ducis famamque genusque
	Armorumque novas artes atque orsa cruentis
	Nobilitata malis. Vix tandem litore Mauro
	Perfidus urgentem respectans Hasdrubal hostem
	Tutus erat: sic venantum perterritus acrem
l25	Respicit atque canum cervus post terga tumultum,
	Montis anhela procul de vertice colla reflectens.
	Constitit Oceano domitor telluris Hiberae,
	Qua labor ambiguus flatum pelagique columnas
	Verberat Herculeas, ubi fessus mergitur alto
130	Phoebus et aestivo detergit pulvere currum.
	Hic ubi non vis ulla manu mortalis, at ipsa
	Omnipotens adversa aditum Natura negabat,
	Constitit atque avidus praereptum faucibus hostem
	Indoluit. Vicisse parum; iam blandior aegrum
135	Non mulcet Fortuna animum; Carthagine recta
	Gloria gestarum sordebat fulgida rerum.
	Nempe videbat adhuc profugum longinqua tuentem
	Lentaque semineci vibrantem spicula dextra.
	Turbida quin etiam rumoribus omnia miscens
140	Fama procul nostro veniens crescebat ab orbe
	Arcibus instantem Ausoniis volitare sub armis
	Hannibalem, patriaeque faces sub moenia ferri;
	Illustres cecidisse duces, ardere nefandis
	Ignibus Hesperiam, atque undantia caedibus arva.
145	Urgebat vindicta patris pietasque movebat
	Ut coeptum sequeretur opus. Nam sanguine saevo
	Caesorum cineresque sacros umbrasque parentum
	Placari, atque Itala detergi fronte pudorem,
	Hic amor assiduum pulsabat pectora clari
150	Scipiadae, in frontem eliciens oculosque iuventa
	Fulgentes calido generosas corde favillas.
	Anxia nox, operosa dies, vix ulla quietis
	Hora duci: tanta indomito sub pectore virtus!
	Has inter curas, ubi sensim amplexibus atris
155	Nox udam laxabat humum, Tithonia quamvis
	Uxor adhuc gelidumque senem complexa foveret,
	Necdum purpureo nitidas a cardine valvas
	Vellere seu roseas ausae reserare fenestras
	[4] Excirent dominam famulae quae saecula volvunt,
160	Fessus et ipse caput posuit. Tum lumina dulcis
	Victa sopor clausit; caeloque emissa silenti
	Umbra ingens faciesque patris per nubila raptim
	Astitit ostendens caro praecordia nato
	Et latus et multa transfixum cuspide pectus.
165	Diriguit totos iuvenis fortissimus artus,
	Arrectaeque horrore comae. Tunc ille paventem
	Corripit et noto permulcens incipit ore:
	"O decus aeternum generisque amplissima nostri
	Gloria, et o patriae tandem spes una labanti,
170	Siste metum, memorique animo mea dicta reconde.
	Optimus ecce brevem, sed quae, nisi despicis, horam,
	Multa ferat placitura, dedit moderator Olympi.
	Ille meis victus precibus stellantia caeli
	Limina - perrarum munus - patefecit et ambos
175	Viventem penetrare polos permisit, ut astra
	Me duce et obliquos calles, patriaeque labores
	Atque tuos, et adhuc terris ignota Sororum
	Stamina, tum rigido contortum pollice fatum
	Aspicias. Huc flecte animum. Viden illa sub Austro
180	Moenia et infami periura palatia monte
	Femineis fundata dolis? Viden ampla furentum
	Concilia et tepido stillantem sanguine turbam?
	Heu nimium nostris urbs insignita ruinis!
	Heu nuribus trux terra Italis! iterum arma retentas
185	Fracta semel, vacuisque iterum struis agmina bustis?
	Sic Tibrim indomitum, segnissime Bagrada, temnis?
	Sic modo, Byrsa ferox, Capitolia despicis alta?
	Experiere iterum et dominam per verbera nosces.
	Is tibi, nate, labor superest, ea gloria iusto
190	Marte parem factura deis. Haec vulnera iuro
	Sacra mihi merito, patriae quibus omne refudi
	Quod dederat, quibus ad superos Mavortia virtus
	Fecit iter: non ulla, meos fodientibus artus
	Hostibus atque abeunte anima, mihi multa dolenti
195	Occurrisse prius tanti solamina casus,
	Quam quod magnanimum post funera nostra videbam
	Ultorem superesse domi. Spes ista levabat
	Inde metus alios, hinc sensum mortis amarae."
	Talia narrantem percurrit et impia maestis
200	Vulnera luminibus totumque a vertice corpus
	Lustrat adusque pedes: at mens pia prominet extra,
	Ubertimque fluunt lacrimae. Nec plura parantem
	Sustinuit, mediisque irrumpens vocibus orsus:
	"Heu heu ! quid video? quisnam haec mihi pectora duro
205	Confixit mucrone, parens? quae dextra verendam
	Gentibus immerito violavit sanguine frontem?
	Dic, genitor; nil ante queas committere nostris
	Auribus." Haec dicens alto radiantia fletu
	Sidera visus erat sedesque implesse quietas.
210	Infima si liceat summis aequare, marina
	Piscis aqua profugus fluvioque repostus amoeno
	Non aliter stupeat, si iam dulcedine captum
	Vis salis insoliti et subitus circumstet amaror,
	[5] Quam sacer ille chorus stupuit. Namque hactenus irae
215	Et dolor et gemitus et mens incerta futuri
	Atque metus mortis mundique miserrima nostri
	Milia curarum, rapidae quibus optima vitae
	Tempora et in tenebris meliores ducimus annos:
	Illic pura dies, quam lux aeterna serenat,
220	Quam nec luctus edax nec tristia murmura turbant,
	Non odia incendunt. Nova res, auremque deorum
	Insuetus pulsare fragor, pietate recessus
	Lucis inaccessae tacitumque impleverat axem.
	At pater amplexu cupido precibusque modestis
225	Occupat et gravibus cohibet suspiria dictis:
	"Parce, precor, gemitu; non hunc tempusque locusque
	Exposcunt. Sed visa animum si vulnera tangunt
	Usque adeo, iuvat et patrios agnoscere casus,
	Accipe; nam paucis perstringam plurima verbis.
230	Sexta per Hesperios penitus victricia campos
	Nostraque signa simul Romanaque viderat aestas,
	Cum mihi iam bellique moras curasque peroso
	Consilium, teste eventu, Fortuna, dedisti
	Magnificum, infelix, fido cum fratre viritim
235	Sollicitum partirer onus geminumque moranti
	Incuterem bello calcar. Sic alite laeva
	Distrahimur tandem et scissis legionibus ambo
	Insequimur late sparsis regionibus hostem.
	Nondum plena colis iam stamina nostra Sorores
240	Destituunt fessae, iam Mars sua signa relinquit.
	Illicet imparibus veriti concurrere fatis
	Fraudis opem dubio poscunt in tempore Poeni;
	Ars ea certa viris et nostro cognita damno.
	Celtarumque animos, quibus auxiliaribus arma
245	Fratris ad id steterant, pretio corrumpere adorti,
	Persuasere fugam: nostrorum exempla per aevum
	Ante oculos gestanda ducum, ne robore freti
	Externo, proprio non plus in milite fidant.
	Obicit ille deos, ius, fas et inania verba!
250	Raptim abeunt tacitoque vale. Vis quanta metallo est!
	Di, Pudor, alma Fides, uni succumbitis auro!
	Praesidio nudata acies fraterna retrorsum
	Avia constituit siccosque recurrere montes:
	Haec visa est spes una duci. Premit hostis acerbus,
255	Doctus ad extremum cedenti insistere tergo.
	Me quoque iam magno distantem Punica tractu
	Agmina cingebant, quae clam novus auxerat hostis
	Improbus, insultans. Visum et mihi cedere Fato.
	Nequicquam: vetitum caro me iungere fratri;
260	Inferior numero multum tribus undique castris
	Vallabar, multumque locis urgebar iniquis.
	Ferrum aderat; spes nulla fugae: quod Fata sinebant
	Tempore in angusto, durissima pectora ferro
	Pandimus et vafras Herebo detrudimus umbras.
265	Ira dolorque dabant animos: ars bellica nusquam
	Consiliique nihil. Ceu dum velamina pastor
	Fida gerens apibus bellum movet improbus almis,
	Nocte sub obscura trepidant, mox dulcia maestae
	[6] Excedunt inopi substrata cubilia cera,
270	Inde ruunt caecaeque fremunt, sparsoque volatu
	Importuno instant capiti; stat callidus hostis
	Inceptique tenax, postque irrita vulnera victor
	Eruit exstirpatque piae cunabula gentis:
	Sic, quae sola salus miseris et summa voluptas,
275	Invisam iaculis gladioque ultore cohortem
	Tundimus et rabidas in vulnere linquimus iras.
	Illi ex composito stabant, ceu flantibus Austris
	Aerius consistit Eryx atque astriger Atlas.
	Quid moror? Incauti armorum sub nube virumque
280	Obruimur: Fortuna suum tenet invida morem
	Adversata pios. Gelidus mihi pectore sanguis
	Haeserat; agnosco insidias mortemque propinquam;
	Nec mihi, sed patriae metuens, pro tempore raptim
	Ingredior dictis cuneos firmare labantes:
285	"Hac via praeclari, miles, patet ardua leti.
	I duce me, quem saepe alias maiore profecto es
	Fortuna, nunquam fama meliore secutus!
	Non acies ferri, facies non obvia Mortis
	Terreat: exiguo decus ingens sanguine Mavors
290	Obicit et caros illustrat caede nepotes.
	Nosce genus, patriamque libens amplectere sortem.
	Ignavum fortemque mori - ne tangere damno -
	Naturae lex una iubet. Breve tempus utrique:
	Iam, licet et terrae pelagique pericula cessent,
295	Ultro aderit suspecta dies. Hoc fortibus unum
	Contigit, ut laeti morerentur; cetera flendo
	Turba perit lacrimasque metu diffundit inertes.
	Hora brevis longae testis venit ultima vitae.
	Ergo age, si Latio quicquam de sanguine restat,
300	Morte palam facito; nam dum Fortuna sinebat,
	Vicimus et nostris exibant funera dextris.
	At modo corporibus, - cedunt quando omnia retro -
	Sit satis obstruxisse viam. Per pectora nostra
	Perque truces oculos vultusque in morte tremendos
305	Transcendant! talem libet his opponere montem,
	His claustris vallare aditus! Sciat horrida veros
	Barbaries cecidisse viros, et pallida quamquam,
	Haud spernenda tamen Romana cadavera calcet!
	Accelera, bene nata cohors - in limine Mors est
310	Invidiosa bonis - Romanas semper ad aras
	Cum lacrimis recolenda piis et ture perenni!"
	Talibus accensi coeunt et grandinis instar
	Scissa nube ruunt. In tela micantia primus
	Et circumfusos feror irrediturus in hostes.
315	Consequitur devota neci fortissima pubes.
	Sternimus et moritur: paucis tot milia contra
	Quid reliquum? Sed fata pii nunc ultima fratris
	Expectas; neque enim Hesperia felicior ora;
	Ille quidem, extremo Fati de turbine frustra
320	Surgere conatus, magnae sub mole ruinae
	Oppressusque itidem. Nec mors magis ulla decebat
	Altera quam fratris. Fuerat concordia vitae
	Mira, vel exiguis nunquam interrupta querelis:
	[7] Una domus victusque idem, mens una duobus,
325	Et mors una fuit. Locus idem corpora servat
	Amborum ac cineres. Huc tempus ferme sub unum
	Venimus. Hic nobis nulla est iam cura vetusti
	Carceris: ex alto sparsos contemnimus artus.
	Odimus et laqueos et vincula nota timemus,
330	Libertatis onus. Quod nunc sumus, illud amamus."
	Ille autem illacrimans: "Tua me, tua, care, profundo
	Corde premit pietas, genitor. Sed mollis inersque
	Ultio verborum semper fuit, optima rerum.
	Dic tamen hoc, o sancte parens: an vivere fratrem
335	Teque putem atque alios, quos pridem Roma sepultos
	Defunctosque vocat?" Lente pater ipse loquentem
	Risit, et "O quanta, miseri, sub nube iacetis!
	Humanumque genus quanta caligine veri
	Volvitur! Haec" inquit "sola est certissima vita.
340	Vestra autem mors est, quam vitam dicitis. At tu
	Aspice germanum. Viden ut contemptor acerbae
	Mortis eat? Viden indomitum sub pectore robur
	Et vivum decus et flammantia lumina fronti?
	Quin etiam a tergo generosum respicis agmen?
345	Hos mihi defunctos audebit dicere quisquam?
	Et tamen egregios humani sorte tributi
	Efflavere animos ac debita corpora terrae
	Liquerunt. Cernis nitido venientia contra
	Per purum radiare diem laeta agmina vultu?"
350	"Imo" ait "eximie; nec quicquam dulcius unquam
	Hos vidisse oculos memini. Sed nomina nosse
	Est animus; tibi ne, genitor, contraria mens sit;
	Per superos ipsumque Iovem, Solemque videntem
	Omnia, per Phrygios, si qua est ea cura, Penates,
355	Per si quid patriae venit huc dulcedinis, oro.
	Aut ego fallor enim, aut quosdam hoc ex agmine novi,
	Et mores habitusque virum gressumque;
	Insolitum licet ora micent, tamen ora recordor:
	Vidi etenim et patria nuper conviximus urbe."
360	"Vera quidem memoras. Fraus hunc modo rebus ademit
	Punica. Periit congressus iniquo
	Credulus aetate heu! nimium Marcellus in illa:
	Iste memor finis lateri latus admovet ultro
	Nobiscumve libens caelo spatiatur in amplo.
365	Crispinus longe sequitur, quem providus uno
	Absumpsisse die tentaverat hostis; at illum
	Languida dilatae tribuerunt vulnera morti.
	Alter ibi cecidit moriens, ubi furta latebant;
	Inde levis recte penetrans huc spiritus, illic
370	Frigida carnifici dimisit membra cruento.
	En Fabium! caelo maiestas maxima tanti
	Nominis et rerum iubet habitare sereno.
	Cerne ducem quantum! Licet hic cunctator ab omni
	Dictus erat populo, tamen ingens gloria tardis
375	Debita consiliis viget. Hunc non flamma non ensis
	Eripuit Latio, sed dum magis arma premebant
	Punica, tranquillum tulit hunc annosa senectus.
	Sed magis ardentemque animis pugnasque frementem
	[8] Cerne per insidias indigno funere Gracchum
380	Corpore seclusum valido et pollentibus armis.
	Praeterea Aemilio nimium Fors invida Paulo:
	Aspice, magnanimum terebrant quot vulnera pectus!
	Cannensi Romana die defleta supremum
	Fata putans renuit cladi superesse; sed ultro
385	Oblatum contempsit equum, multumque rogantem
	Reppulit et "Nimium" respondit "viximus. At tu
	Macte animi virtute, puer, discede tuumque
	Victurum abde caput teque ad meliora reserva.
	Dic patribus muniant urbem, dic moenia firment:
390	Condiscant extrema pati; namque improba saevas
	Ingeminat Fortuna minas, hostisque cruentus
	Victor adest. Fabio mea verba novissima perfer:
	Dic me iussorum memorem vixisse suorum,
	Dic memorem te teste mori. Sed Fata feroxque
395	Collega ingenti turbarunt cuncta tumultu:
	Nuda loco caruit Virtus; tulit Impetus illam.
	Effuge dum morior, ne forsan plura loquendo
	Sim tibi causa necis". Dicentem talia ferro
	Circumstant. Volat ille levis: timor allevat artus
400	Et plumas adiungit equo et calcaria plantis.
	Anxia sic genitrix, ubi nidum callidus anguis
	Obsidet, hinc visae sese subducere morti
	Optat, et hinc dubitat sua dulcia viscera linquens
	Infelix! pietas tandem formidine victa
405	Cedit, et incussis serum sibi consulit alis,
	Vicinaque tremens respectat ab arbore fatum
	Natorum rabiemque ferae, et plangoribus omne
	Implet anhela nemus strepituque accurrit amico.
	Sic ibat iuvenis memorandus, saepe retrorsum
410	Lumina maesta ferens: videt ingens surgere campis
	Naufragium; videt immitem post publica Poenum
	Funera sacra ducis fodientem pectora duris
	Ictibus; et caelum gemitu pulsabat inani.
	Quid moror? Innumeram licet internoscere turbam
415	Caesorum hoc bello iuvenum patriaeque cadentum.
	Scilicet immenso studio dum laedere quaerit,
	Civibus atque inopem spoliat dum fortibus urbem,
	Complevit caelum vestris ferus Hannibal umbris."
	Talia dum genitor memorat, suspiria natus
420	Alta trahens: "Licuit, fateor, cognoscere quicquid
	Optabam magis, et vultus spectare meorum.
	Cetera ni prohibes, nihil est sermone secundi
	Patris amabilius". "Quin tu modo cominus" inquit
	"Alloquere atque aures quamprimum invade paratas."
425	His dictis, tulit ante gradum, frontemque modestam
	Demisit, patruumque tenens sic incipit ore:
	"O venerande mihi, vero nunquamque parente
	Care minus, si vestra Deus dedit ora videre
	Mortales oculos, alti si lumina mundi
430	Indignoque mihi clarum reseravit Olympum,
	Da, precor, exiguam nostris affatibus horam,
	Nam breve tempus adest moneorque in castra reverti.
	Oceani subnixa vadis ubi maxima Calpes
	[9] Impendet pelago caelumque cacumine pulsat,
435	Illic me Romana manent modo signa, ducemque
	Expectant. Rapidum hoc tandem stat limite bellum."
	Suscipit amplexu iuvenem placidissimus heros,
	Atque ita: "Si iussu superum mortalia caelo
	Membra vehis - nec enim tam magni muneris auctor
440	Alter erit: summum hoc equidem tibi contigit uni
	Eximiumque decus -, quam de te concipiam spem
	Dictu difficile est, cui tantam numina vivo
	Concessere viam. Nam ni divinus inesset
	Spiritus, haudquaquam hoc homini Fortuna dedisset,
445	Quae faciles dispensat opes: arcana videre
	Caelica, venturos longe praenoscere casus,
	Et fatum praescire suum, spectare beatas
	Has animas subterque pedes radiantia solis
	Lumina et adversos tam vastis tractibus axes;
450	Haec nunquam Fortuna dabit, quia cuncta potenti
	Sunt servata Deo. Qui si te lumine tanto
	Illustrat, quonam te alii dignentur honore?
	Non ergo immerito: fractos passimque iacentes
	Hesperiae campis totiens despeximus hostes,
455	Vidimus et nostrae vindictam mortis; ab illa
	Egregiae pietatis habes per saecula famam.
	Quidlibet hinc aude mecum; nam protinus aurem
	Invenis atque animum vacuum. Quin ocius ergo
	Ingredimur fandoque brevem consumimus horam?"
460	"Dic" ait is "si vita manet post busta, quod almus
	Testatur genitor, sique haec est vera perennis,
	Nostra autem morti similis, quid demoror ultra
	In terris? quin huc potius, quacumque licebit,
	Evolat assurgens animus tellure relicta?"
465	"Non bene sentis" ait: "Deus hoc Naturaque sanxit
	Legibus aeternis, hominem statione manere
	Corporis, edicto donec revocetur aperto.
	Non igitur properare decet, sed ferre modeste
	Quantulacumque brevis superant incommoda vitae,
470	Ne iussum sprevisse Dei videare, quod ista
	Sunt geniti sub lege homines, ut regna tenerent
	Infima, namque illis custodia credita terrae
	Et rerum quas terra vehit pelagusque profundum.
	Ergo tibi cunctisque bonis servandus in ista est
475	Carne animus propriamque vetandus linquere sedem,
	Nobilibus curis studioque et amore videndi
	Promineat ni forte foras corpusque relinquat
	Ac longe fugiat sensus seque ingerat astris.
	Hic decet egregios animos, hic exitus est quem
480	Divini fecere viri meliora sequentes.
	Sed dum membra vigent - brevis est mora -, suscipe nostri
	Consilii quid summa velit. Tu sacra fidemque
	Iustitiamque cole. Pietas sit pectoris hospes
	Sancta tui morumque comes, quae debita virtus
485	Magna patri, patriae maior, sed maxima summo
	Ac perfecta Deo; quibus exornata profecto
	Vita via in caelum est, quae nos huc tramite recto
	Tunc revehat cum summa dies exemerit istud
	[10] Carnis onus puraeque animam transmiserit aurae.
490	Hoc etiam monuisse velim, nil gratius illi,
	Qui caelum terrasque regit, dominoque patrique,
	Actibus ex nostris, quam iustis legibus urbes
	Conciliumque hominum sociatum nexibus aequis.
	Quisquis enim ingenio patriam seu viribus alte
495	Sustulerit sumptisque oppressam iuverit armis,
	Hic certum sine fine locum in regione serena
	Expectet veraeque petat sibi praemia vitae,
	Iustitia statuente Dei, quae nec quid inultum,
	Nec praemio caruisse sinit." Sic fatus amoris
500	Admovitque faces avido stimulosque nepoti.
	Ecce autem interea venientum turba, nec ulli
	Nota fuit facies; habitus tamen omnibus unus
	Sidereoque levis fulgebat lumine amictus.
	Augusta pauci procul omnes fronte praeibant
505	Iam senioque graves et maiestate verendi.
	"Haec acies regum est, quos tempora prima tulerunt
	Urbis" ait "nostrae; frons arguit inclita reges.
	Romulus ecce prior, famosi nominis auctor,
	Publicus ipse parens. Cernis, dulcissime, quantus
510	Ardor inest animo. Talem ventura petebant
	Regna virum. Venit incessu moderatior alter,
	Relligione nova populum qui temperet acrem.
	Hic virtute prius patriae Curibusque Sabinis
	Insignis, nostramque ideo transvectus in arcem est.
515	Aspice sollicitum, monitu ceu coniugis almas
	Instituat leges et euntem dividat annum.
	Extulit hunc natura senem, primoque sub aevo
	Hanc habuit frontem, sic tempora cana genasque.
	Tertius ille sequens, qua tu nunc uteris, omnem
520	Militiae expressit regum fortissimus artem,
	Fulmineus visu, victus quoque fulmine solo.
	Quartus arat muros et Thybridis ostia fundat,
	Praesagus quas totus opes huc convehat orbis,
	Bifida primaevo connectens moenia ponte.
525	Frons quinti mihi nota parum, sed suspicor illum
	Quem nobis regem longe dedit alta Corinthus.
	Ille est haud dubie: video tunicasque togasque
	Et fasces trabeasque graves sellasque curules
	Atque leves phaleras et cuncta insignia nostri
530	Imperii, currusque et equos pompasque triumphi.
	Illum autem numero quem cernis in ordine sextum
	Servilis solio regem transmisit origo,
	Et nomen servile manet, sed regia mens est.
	Dedecus hic generis virtute piavit et actis;
535	Condidit hic censum prior, ut se noscere posset
	Roma potens, altumque nihil sibi nota timeret."
	Finierat. Tunc ille iterat: "Si lecta recordor,
	Romuleo cinxisse comas diademate septem
	Audieram, totidem cognomina certa tenebam.
540	Alter ubi est igitur?" "Fili carissime," dixit
	"Huc et luxus iners et dura superbia nunquam
	Ascendunt. Illum sua pessima crimina Averno
	Merserunt, atroxque animus nomenque superbum.
	[11] Hunc exposcis enim qui sceptra novissima rexit
545	Rex ferus et feritate bonus; nam tristia passae
	Hic Libertatis primum Urbi ingessit amorem.
	Quin tu animas laetas melioraque regna tenentes
	Cerne catervatim, verae virtutis amicos."
	Tres simul ante alacres alternaque brachia nexi
550	Ibant. Hos laeto celebrabant agmina plausu
	Umbrarum atque omni devotum ex ordine vulgus.
	Substitit admirans: "Quae tanta est gratia" dixit
	"Ista trium? Quis tantus amor connectit euntes?"
	"Hos idemque parens eademque" ait "extulit alvus:
555	Hinc amor. Hisque ipsis libertas credita quondam:
	Hinc favor. Heu iugulos et vulnera cruda duorum!
	Aspice: utrique recens nitet ut generosa cicatrix
	Pectore in adverso! Populorum pugna potentum
	Tergeminis mandata viris, ut sanguine pauco
560	Scilicet innumerae cessarent funera gentis.
	Divisis exercitibus conspecta suorum
	Adversisque oculis sex ultima bella gerebant;
	Libertas tunc nostra tremens similisque cadenti
	Unius ad fatum dubio sub Marte pependit;
565	Unius est asserta manu. Germanus uterque
	Occiderat, populoque nimis Fortuna favere
	Coeperat Albano, nisi tertius ille superstes
	Integer et fratrum mortes et publica fata
	Restituisset, agens victricia corpora campo,
570	Donec seiunctos spatiis, largoque cruore
	Defectos, plagisque graves et cursibus haustos,
	Impiger alterno iugulasset vulnere fratres.
	Id recolens nunc exultat: gaudentque vicissim
	Germani ad superos nec inulto funere missi.
575	At, quibus imperium virtus ea contulit, ultro
	Circumstant memores. Sed quid per singula versor?
	Milia nonne vides spatiosum implentia caelum?
	Publicolam ante alios, tanto cognomine dignum,
	Praeclarum pietate ducem patriaeque parentem.
580	Lumina visendi cupidus flectebat, et ingens
	Agmen erat iuxta, stabilem qua vergit ad Arcton
	Lacteus innumeris redimitus circulus astris.
	Obstupuit, quaeritque viros et nomina et actus.
	"Care nepos, si cuncta velim memoranda referre,
585	Altera nox optanda tibi est" ait: "aspice ut omnis
	Stella cadit pelago, caelumque reflectitur, et iam
	Candidus Aurorae meditantis surgere vultus
	Vibrat et Eoa iam somnum diluit unda.
	Iam pater admonuit fugientia sidera nutu
590	Ostendens, vetuitque moras. Hoc nosse satis sit,
	Romanas has esse animas, quibus una tuendae
	Cura fuit patriae. Proprio pars magna cruore
	Diffuso has petiit sedes, meritoque caducae
	Praetulit aeternam per acerba pericula vitam."
	LIBER SECUNDUS
	[12] Talibus intentum pater arripit atque benigne:
	"Tempus" ait "caelo descendere. Gratia paucis
	Huc venisse fuit: patienter abire decorum est."
	"Ne propera, precor, alme parens. Quin digeris" inquit
5	"Pauca mihi dubio? certumque remitte futuri.
	"O nate, exigui solatia temporis" infit
	"Exigis. Ambiguae subito tibi somnia noctis
	Omniaque implicitae vanescent visa quietis:
	Si qua animo memori vestigia forte manebunt,
10	Somnia vana tamen, mentemque errasse putabis.
	Sed nequeo sprevisse preces. Dic, nate, quod angit
	Te magis; et brevibus celeri te subtrahe Phoebo.
	"O genitor, si nota tibi divina voluntas,
	Sique tibi ante oculos venturum est cernere tempus,
15	Scire velim quid Fata parent. Nam bella videmus
	Aspera terribili Latium quassantia motu.
	Hannibal in foribus stat perfidus. Omnia retro
	Versa cadunt. Nostro pinguescunt arva cruore.
	Tot clari cecidere duces. Vos lumina tanti
20	Imperii tam magna duo cecidistis eodem
	Tempore; tuncque Italis raptus regionibus est sol,
	Magnaque sub gemina nutavit Roma ruina.
	Quid superest? dominam quis nunc manet exitus Urbem?
	Corruet, an stabit? Quodsi frustra arma movemus,
25	Exime tot curas animo tantosque labores:
	Somnum redde oculis et membris redde quietem.
	Nam mihi si, cogente Deo, patriaeque cadendum est,
	Quid iuvat obniti contra Fatoque prementi
	Humanas afferre manus? Moriamur inermes!
30	Vivat et in toto regnet ferus Hannibal orbe!"
	Non tulit indignantem animo pater optimus: "Immo,
	Immo" ait "armato latronem pellere luscum
	Finibus Ausoniae dabitur. Discedet iniquo
	Inde animo, metuetque alienam linquere terram
35	Sanguinis ac praedae sitiens, at maesta suorum
	Plebs metuens belloque nimis turbata propinquo
	Hunc repetet retrahetque domum. Postquam Africa tanget
	Litora, funesto veritus confligere campo
	Congressus volet ante tuos. Tu furta caveto
40	Insidiasque viri. Doceant te dira duorum
	Funera barbarico confecta ferociter astu.
	I tamen atque hostis crudelem conspice vultum
	Et dictis intende aurem cautusque vigilque
	Insidiosa senis versuti percipe verba.
45	Si renuis retrahisque pedem, mihi crede, per orbem
	Aut timidus videare aliis aut forte superbus.
	Ille quidem varia tentabit flectere mentem
	Arte dolisque novis, dulcem per singula pacem,
	Pacem iterans, pacisque tegens sub nomine fraudem,
50	Unicus eversor pacis. Firmissime, persta
	Propositumque tene. Nil de patriaeque tuaque
	Maiestate cadat! Fremet ille et tristia coram
	[13] Fata videns, humiles voces summissaque verba
	Ore dabit ficto: iuvenem semperque secundis
55	Assuetum casus varios librare monebit
	Fortunae, ac multa ancipiti sermone tremenda
	Proferet eventusque ducum. Cum nulla videbit
	Verba altum movisse animum, tum tristis et ira
	Fervidus, arma fremens bellumque, in castra redibit.
60	Pugna erit ambiguo quam spectent Fata favore,
	Cuius ad eventum toto timeatur in orbe.
	Sanctior his praeerit castris, dux impius illis:
	Hinc Virtus obiecta malis Cultusque modesti
	Et Pudor et benesuada Fides Pietasque comesque
65	Iustitia et reliquae vibrabunt arma Sorores;
	Inde Furor, Dolus et Rabies et nescia veri
	Pectora Contemptusque Dei fervensque Libido
	Caecaque perpetuis crescens sub litibus Ira
	Et scelerum species horrendae et nomina multa.
70	Victor eris bello tandem, victoria nec te
	Efferet; ast illum fortuna adversa repente
	Prosternet. Victus fugiet peregrinaque tanget
	Litora, qua Grais Asiam regionibus aestus
	Hellespontiaci dirimit maris. Omnia tandem
75	Tentabit, regumque pedes indignaque supplex
	Continget genua atque aliena precabitur arma,
	Italicas ardens iterum ruiturus in oras,
	Si Fortuna sinat. Nobis sed amicior illa,
	Iam longis satiata malis, funesta retrorsum
80	Consilia evertet. Quid multa? Vagabitur exul
	Pessimus et terras virus disperget in omnes,
	Romanos in morte petens. Ceu saxea saevum
	Cum forte in triviis tempestas obruit anguem,
	Ille furit, moriensque minas vomit atque venenum
85	Mille ligans caudam squamosaque corpora nodis,
	Horrificus solo aspectu, postrema cruentus
	Sibila languentesque oculos attollit et ipsum
	Saevit in auctorem frustra: sic turbidus iste
	Mille vias moribundus aget. Quo tempore forte
90	Publica dum perages mandata, videbis inermem
	Securus, faciemque trucem quae terruit orbem.
	Colloquio festiva dies videatur amico,
	Tantorum felix Ephesus sermone virorum.
	Fama quidem mendax falsa cum lance nefandos
95	Aequat iniqua bonis. Facinus dum grande, tremendum,
	Horrendum dictu invenit, canit orba per orbem,
	Nec dirimit causas. Patriam iuvat ille cadentem,
	Laudatur; multaque alius cum strage cruentas
	Captat opes regnumque sibi iaciturus in auro,
100	Hic quoque laudatur. Laudabitur Hannibal atque
	Scipio: posteritas mirabitur omnis utrumque.
	Heu par dissimile et diverso sidere terris
	Illatum! At vulgus discernere, quanta sit inter
	Magnificum ac tetrum facinus distantia, nescit.
105	Quam subito miris animum volet ille loquendo
	Flectere blanditiis! seu sunt haec Punica semper
	Pectora, seu laudem virtus vel ab hoste meretur,
	[14] Praecipue tam rara quidem. Verum illa iocosum
	Qualiacumque tibi risum fortasse movebunt,
110	Nil aliud. Sic ille graves in morte reflexus
	Cum dederit falsaque animum spe paverit amens,
	Tandem Bithynica ruet imperterritus aula,
	Dux atrox, Urbique metum depellet et orbi.
	Hostis fata vides, tanto quem tempore tellus
115	Sustinet Ausoniae. Quodsi Romana requiris,
	Pauca, sed e medio Fatorum intentus acervo
	Accipe. Proclivem faciet victoria praesens
	Ad reliquas facilemque viam, nullumque pudebit,
	Quem teneat Carthago potens, apprendere portum.
120	Illa iugum populos et ferre tributa docebit.
	Illicet Aetolus consurget vanus ad arma,
	Proruet Antiochus; fratris iunioris et illum
	Vincitis auspiciis, teque orbis noscet Eous,
	Ut Zephyrus pridem ac pluvialis noverat Auster.
125	Inde alia ex aliis nascentur bella, sed omnes
	Vincet Roma minas et totum proteret orbem.
	Victa iugum regna excipient: sub legibus ibunt
	Mox Galatae Macedumque furor; nil regia possunt
	Nomina, nil patrum egregii prodesse labores.
130	Magnus Alexander totiens revocatus ab urna
	Si redeat, mea sit quaenam sententia nosti:
	Graecia tota brevi procumbet tempore victa
	Et male caesorum poenas dependet avorum.
	Hic placet et Glabrio et spectata modestia Memmi
135	Flaminiique animus, claris qui crescere factis
	Incipit et tecum tentat certamina famae.
	Res instant variae, series quoque longa laborum:
	Florida iamque viris venit armipotentibus aetas.
	Haec mihi iam Scauros, Drusos crebrisque Metellos
140	Insignes titulis et nomina clara Nerones
	Protulit. Hoc olim veniet de stipite ramus
	Pestifer ac populis umbra nociturus iniqua.
	Iam sensim assurgunt rigida virtute Catones.
	O utinam domus illa minus foret invida nostrae!
145	Surgunt Aemilii, quorum de gente nepotem
	Elige, qui nomen gestis mereatur avitum,
	Relliquiasque tuas ferro consumat et igni,
	Durior id meritis odioque accensus honesto.
	Longius incedam; iamque hinc Syllamque ferocem
150	Pompeiosque graves animosaque pectora Bruti
	Ante oculos habeo, stupeoque ubi condere ferrum
	Audeat. Hinc rerum summa ad fastigia ventum est
	Caesareumque genus toti dominarier orbi
	Praevideo. Quid cuncta sequor? Non ditior unquam
155	Urbs animis erit egregiis ducibusque supremis.
	Crederet hoc aliquis? Campano raptus aratro
	Unus erit bello eximius, qui nostra sub Austrum
	Signa ferat Libyamque iterum premat, inclita regum
	Colla triumphali victor fracturus ab arcu,
160	Bisque sub extrema Latium formidine solvat
	Obsidione gravi, calidaque reversus ab ora
	Atque Alpes subito iussus transire nivosas
	[15] Praeter Aquas Sextas - dicunt sic nomine vallem -
	Teutonicum insigni compescat strage furorem;
165	Post simili ardentes prosternat vulnere Cimbros.
	Orbis in extremi latebras, ubi castra locasti,
	Nunc, iuvenis memorande novis per saecula factis,
	Magnus item iuvenis veniet; nec dignior alter
	Nomen habet Magni. Hic Tagum Baetimque et Hiberum
170	Coget ferre iugum dominumque agnoscere Tibrim.
	Hic idem nimia civem feritate rebellem
	Contundet. Tibi nulla animum contingat honestum
	Invidia; atque alios patiaris ad alta volare.
	Nullus erit nullusque fuit cui gloria tota
175	Cesserit: illa novis semper parat integra partem.
	Vita brevis, rerumque venit longissimus ordo.
	Quid fiet, nisi quaeque suos produxerit aetas
	Venturis qui sponte velint occurrere fatis?
	Sufficeret cunctis spatio si temporis unus,
180	Publica res poterat duce te contenta fuisse.
	Tu siquidem laetus mecum, dum bella gerentur,
	Hic eris, et iuvenem egregium laudabis ab alto.
	Pauca ex innumeris memoro: maiora supersunt
	Gesta viri, plectroque aliis maiore canenda.
185	Namque hic praecipiti - sit fas dixisse - volatu
	Victor ab occasu discedens victor ad ortus
	Perveniet nomenque Italum super astra levabit.
	Omnia succumbent: multis Fortuna triumphis
	Larga volet ditare ducem; moderatior autem
190	Implendusque animus paucis, quod laurea triplex
	Stringat honesta comas, quod ter sua Roma verendo
	Exstantem curru videat, contentus abibit.
	Hic et piratas pelago depellet ab omni:
	Vincetur Iudaea tenax, Armenia duplex.
195	Cappadoces Arabesque et lato corpore Ganges,
	Persis et Arsacides: Rubroque a litore tandem
	Omnia vincentes rigidam veniemus ad Arcton.
	Et glaciale solum, Tanaim et Maeotida duram
	Riphaeosque procul tangemus in aethere montes.
200	Attriti longo fugient certamine reges
	Et vitam simul et regnum bellumque perosi.
	Caspia calcabunt victores claustra, Sabaeam
	Turicremasque domos: intacti limina templi
	Intrabunt cernentque adyti penetralia sacri.
205	Purpura non illos, non gemmae aurumque movebunt:
	Thesauros inter medios mucrone trementi
	Paupertas Romana venit nec tangitur illis.
	Insula non toto restabit libera ponto,
	Non tellus seu pressa vagis seu stantibus astris.
210	Aula sub imperium veniet ditissima Cypri,
	Creta superstitionum ingens domus atque magistra
	Euboicumque latus, Phoebo Rhodus inclita et undis,
	Tum salis Aegaei, caelo velut astra sereno,
	Cyclades effusae medio, clipeusque potentis
215	Trinacriae et crasso dives Sardinia caelo
	Pauperiorque solo sed apricis Corsica saxis,
	Et quicquid Tusco iacet aequore, quicquid Hibero,
	[16] Quicquid et Adriaco. Sed quis cum classe frementem
	Ibit in Oceanum? Fortissimus ille nepotum
220	Unus erit magno semper cantandus in orbe,
	Gallica qui vario complebit rura pavore
	Et fluvios atri violabit sanquinis unda.
	Inde procul caelo et terra pelagoque repostos
	Auricomos rapido calcabit Marte Britannos,
225	Stringet et indomito luctantem gurgite Rhenum
	Pontibus, hostilesque tenens cum milite fines
	Tristia caeruleis Germanis bella movebit.
	O felix, si forte modum sciat addere ferro!
	Nesciet heu! noletque miser; sed turbine mentis
230	Victrices per cuncta manus in publica vertet
	Viscera, civili foedans externa cruore
	Proelia et emeritos indigno Marte triumphos;
	Me tamen infami tam multa decora furore
	Commaculare pudet. Quam turpiter omnia calcat
235	Ambitus, ut totum imperium sibi vindicet unus,
	Primus et exemplum reliquis, spolietque superbus
	Aerarium, miserosque novo legat ordine patres!
	Haec et Pharsalicas mortes Ephyreaque arma,
	Tharsonque et Mundam et Capitolia sanguine tincta,
240	Omnia praetereo. Succedet maximus illi
	Inde nepos clara veniens a stirpe sororis.
	Hic mihi longinquos mittet sub legibus Indos,
	Aegyptumque ferox et barbara sistra moventem
	Uxorem Latii capiet ducis; inde per omnem
245	Fulminet ense diem, reges pede supprimat altos.
	Hic parere ferum Romanis fascibus Histrum
	Perdoceat, geminaeque solum quod subiacet Ursae.
	Hic Urbem tribus invectus de more triumphis
	Edicet toti praecepta incognita mundo,
250	Et summo celsus solio summissa videbit
	Sceptra sibi clarosque duces atque agmina vulgi
	Munera ferre omnes studioque ardere placendi.
	Iam senior rigidos bello contundet Hiberos.
	Ultimus ille labos: exhinc tranquilla sequuntur
255	Saecula: tum gemini claudentur tristia Iani
	Limina et aerati iungentur cardine postes,
	Inde gravem tumulo mittet veneranda senectus
	Digressum amplexu et dilectae coniugis ulnis.
	Huius post cineres video Romana reverti
260	Fata retro et pulcros prolabi ad turpia mores.
	Hei mihi! quid moreris? Tecum moritura propago
	Nominis est nostri. Sed tu tibi debita nactus
	Alta petes convexa poli. Quid turba superstes,
	Ludibrium mundo generisque infamia primi?
265	Tartara conspiciet meritis Stygiosque recessus.
	At nimium propero: video par nobile, natum
	Atque patrem et gemino Capitolia laeta triumpho.
	Laurea bina viret, duplex quoque purpura, currus
	Non videor spectare duos, contenta sed uno
270	It Pietas: nova res equidem et dignissima fama.
	Corruet his ducibus Ierosolyma, victaque ferro
	Inclita relligio, et gladiis perrumpere sacra
	[17] Fas erit et poterunt populi peccata mereri.
	Ulterius transire piget; nam sceptra decusque
275	Imperii tanto nobis fundata labore
	Externi rapient Hispanae stirpis et Afrae.
	Quis ferat has hominum sordes nostrique pudendas
	Relliquias gladii fastigia prendere rerum?"
	Amplius urgentem quoniam frenare dolorem
280	Non poterat, rupit lacrimis et voce loquentem:
	"Quid miserum! pater alme, refers? Tantumne licebit
	Fortunae? Prius in Stygias convulsa paludes
	Astra cadent; prius aethereo trux arbiter Orci
	Victor erit solio caelique tonabit ab arce,
285	Africa quam Romae victrix sua iura suumque
	Nomen in aeternum rapiat." Non longa dolentem
	Passus ait: "Depone, precor, lacrimasque metumque:
	Vivet honos Latius, semperque vocabitur uno
	Nomine Romanum imperium; sed rector habenas
290	Non semper Romanus aget; quin Syria mollis
	Porriget ipsa manum, mox Gallia dura, loquaxque
	Graecia, et Illyricum; tandem cadet ista potestas
	In Boream: sic res humanas Fata rotabunt.
	Forte sub extremos annos mundique ruentis
295	Interitum ad proprias sedes Fortuna redibit.
	Altius incumbes atque Urbis cetera nostrae
	Fata petes. Unum hoc de pluribus ille supernus
	Abscondit sub nube Deus; sed, noscere quantum
	Permissum est animi augurio, non victa sub hoste
300	Roma ruet, nullique data est ea gloria genti,
	Nulli tantus honor populo. Vincetur ab annis
	Rimosoque situ paulatim fessa senescet
	Et per frusta cadet. Nulla unquam, nulla vacabit
	Civilique odio et bellis furialibus aetas.
305	Tempus adhuc veniet cum vix Romanus in urbe
	Civis erit verus, sed terras lecta per omnes
	Faex hominum; tamen et tunc se male sana cruentis
	Turba premet gladiis, et ni fortissimus unus
	Vir aliquis dignus meliori tempore nasci
310	Opponat sese medium frontemque manumque
	Litibus ostendat, superest quodcumque cruoris
	Pectoribus miseris, per mutua vulnera fundant.
	Hoc solamen habe: nam Roma potentibus olim
	Condita sideribus, quamvis lacerata malorum
315	Consiliis manibusque, diu durabit eritque
	Has inter pestes nudo vel nomine mundi
	Regina. Hic nunquam titulus sacer excidet illi;
	Qualiter annosum vires animusque leonem
	Destituunt, sed prisca manet reverentia fronti
320	Horrificusque sonus, quamquam sit ad omnia tardus,
	Umbra sit ille licet, circum tamen omnis inermi
	Paret silva seni. Sed quis vel noscere certam
	Audeat, aut rebus tantis praefigere metam?
	Vis loquar? In finem, quamvis ruinosa, dierum
325	Vivet et extremum veniet tua Roma sub aevum
	Cum mundo peritura suo." Sic fatus ab alto
	Pectore suspirans tacuit, dextraque sequentem
	[18] Per nitidum conducit iter. Iam prona cadentis
	Calcabant convexa poli, gradibusque suprema
330	Linquebant levibus. Qui lumine terga feriret
	Lucifer altus erat; tamen una erat umbra duorum,
	Atlantisque ruens de vertice plena propinqui
	Cynthia conspecti splendebat imagine fratris.
	Hic iterum genitor sacro veneranda resolvit
335	Ora sono. Stetit eximia dulcedine mundus
	Captus et aeternos tenuerunt astra meatus.
	"Nate, prioris" ait "solamen et optima vitae
	Pars mihi, qui laeto cumulas nunc gaudia caelo,
	Quodque ego non rebar, facis ut spectando beatus
340	Mortalem videar mihi me felicior ipso,
	Huc aures intende pias et pectora veri
	Plena refer. Mora nostra brevis, namque invida noctis
	Umbra abiit, pelagusque operit iam fluctibus astra.
	Omnia nata quidem pereunt et adulta fatiscunt;
345	Nec manet in rebus quicquam mortalibus; unde
	Vir etenim sperare potest populusve quod alma
	Roma nequit? Facili labuntur saecula passu:
	Tempora diffugiunt; ad mortem curritis; umbra,
	Umbra estis pulvisque levis vel in aethere fumus
350	Exiguus, quem ventus agat. Quo sanguine parta
	Gloria? quo tanti mundo fugiente labores?
	Stare quidem vultis, sed enim rapidissima caeli
	Vos fuga praecipitat. Cernis quam parva pudendi
	Imperii pateant circum confinia nostri?
355	Haec tamen heu quanto nobis extenta labore!
	Nunc quoque quam multo vobis servanda periclo!
	Finge quod esse potest, et erit, nisi Fata benigni
	Paenitet incepti: totius sola sit orbis
	Roma caput, terris dominetur sola subactis.
360	Quid tamen hic magnum? tanto quid nomine dignum
	Invenis? Angustis arctatus finibus orbis
	Insula parva situ est, curvis quam flexibus ambit
	Oceanus, viden ut parvus cognomine magno?
	Nec tamen hanc totam incolitis. Nam multa paludes,
365	Multa tenent silvae; pars rupibus hispida torpet,
	Parsque riget glacie; pars squalet inusta calore,
	Serpentumque domos calidis tegit aestus harenis.
	Utque simul totum videas, huc lumina volve.
	Verticibus caeli adversos atque alta tenentes
370	Cernis stare polos, subiectaque cuncta duobus
	Perpetuo durata gelu? Prohibetur ab illa
	Stirps hominum regione procul; nil nascitur illic
	Quod victum praestare queat. Qua semita solis
	Latior, obliquusque vagis it circulus astris,
375	Ignibus arva rubent, mediusque exaestuat ingens
	Pontus et ardorem male caeli temperat humor
	Subditus. Huc olim prisci finxere poetae
	Convenisse deos, potuque ciboque refectos
	Aethiopum cum rege gravis duxisse sub umbra
380	Atlantis placidam tranquillo numine noctem:
	Quod fictum est ideo quia numina magna putabant
	Sidera, quae liquidis primum vescuntur in undis,
	[19] Aethiopum quas litus habet, mox fessa videntur
	Vergere ad occasus, ubi maximus eminet Atlas,
385	Ultima terrarum qui possidet: ille paratus
	Excipit ac magno venientia contegit antro.
	Sed redeo: mediam vetitum est attingere zonam,
	Aetheris hinc etenim vos inclementia longe
	Summovet; at circum flammis permixta tepescunt
390	Frigora; sic gemina mortales sede fruuntur.
	Altera sed vobis est invia: separat illam
	Et calor et pelagus. Statio tantum unica restat
	Parva, sed haec vasto nimis interrupta locorum
	Desertoque habitu; linguarum dissona multum
395	Murmura, diversi mores. Haec crescere famam
	Impediunt; nulli toto cognoscier orbe
	Contigit. Extrema quis erit bene notus in Arcto,
	Et Nili ignotum continget nomine fontem?
	Quem sua Taprobani commendet gloria, et idem
400	Litus ad Hibernum resonet? Mortalia quorsum
	Vota ruunt? Amplam cupiunt diffundere famam;
	Saepta sed arcta vetant. Angusto carcere clausos
	Somnia magna iuvant; at cum lux ultima somnum
	Excutit ac tenebras adimit? tum cernere verum
405	Heu miseri sero incipiunt, et tempora retro
	Nequicquam aspiciunt, abeuntque amissa gementes.
	Illa quoque in vobis ridenda insania mentes
	Occupat: aeternum cupitis producere nomen,
	Saecula demulcent animos numerosa, venitque
410	Posteritas longa ante oculos; libet ire per ora
	Doctorum extinctos hominum, clausosque sepulcro
	Liberiore via per mundi extrema vagari.
	Vivere post mortem, violentas spernere Parcas
	Dulcia sunt, fateor, sed nomine vivere nil est.
415	Vivite sed melius, sed certius: ardua caeli
	Scandite felices, miserasque relinquite terras.
	Hic vos vita manet, quam saecula nulla movebunt,
	Quam nec tristis hiems, nec noxia torqueat aestas,
	Anxia sollicitam quam non opulentia reddet,
420	Querula non maestam paupertas, pallida non mors
	Obruet, haud nocuo vexabunt sidere morbi
	Corporis atque animi. Sine tempore vivite; nam vos
	Et magno partum delebunt tempora nomen,
	Transibuntque cito quae vos mansura putatis.
425	Una manere potest occasus nescia virtus.
	Illa viam facit ad superos. Hac pergite fortes,
	Nec defessa gravi succumbant terga labori.
	Quod si falsa vagam delectat gloria mentem,
	Aspice quid cupias: transibunt tempora, corpus
430	Hoc cadet et cedent indigno membra sepulcro;
	Mox ruet et bustum, titulusque in marmore sectus
	Occidet: hinc mortem patieris, nate, secundam.
	Clara quidem libris felicibus insita vivet
	Fama diu, tamen ipsa suas passura tenebras.
435	Ipsa tuas laudes aetas ventura loquetur;
	Immemor ipsa eadem, seu tempore fessa, tacebit
	Immemoresque dabit post saecula longa nepotes.
	[20] Magna geris, maiora geres, immensaque victor
	Conficies tu bella manu et dignissima fama:
440	Res multis laudata quidem laudandaque multis.
	Cernere nam videor genitum post saecula multa
	Finibus Etruscis iuvenem qui gesta renarret,
	Nate, tua et nobis veniat velut Ennius alter.
	Carus uterque mihi, studio memorandus uterque:
445	Iste rudes Latio duro modulamine Musas
	Intulit; ille autem fugientes carmine sistet;
	Et nostros vario cantabit uterque labores
	Eloquio, nobisque brevem producere vitam
	Contendet; verum multo mihi carior ille est
450	Qui procul ad nostrum reflectet lumina tempus.
	In quod eum studium non vis pretiumve movebit,
	Non metus aut odium, non spes aut gratia nostri;
	Magnarum sed sola quidem admiratio rerum,
	Solus amor veri. Sed quid tamen omnia prosunt?
455	Iam sua mors libris aderit; mortalia namque
	Esse decet quaecumque labor mortalis inani
	Edidit ingenio. Quos si tamen illa nepotum
	Progenies servare velit, senioque nocenti
	Vim facere ac rapido vigilans obsistere saeclo,
460	Non valeat, tam multa vetant; fatalia terris
	Diluvia et populos violentior aestus adurens,
	Et pestes rerum variae caelique marisque,
	Bellorumque furor toto nihil orbe quietum
	Stare sinens. Libris autem morientibus ipse
465	Occumbes etiam; sic mors tibi tertia restat.
	Quot modo in extremo claros Oriente vel Austro
	Esse viros reris? tamen ad vos mittere nomen
	Non potuere suum. Quot prima aetate fuisse
	Illustres famamque ausos sperare perennem,
470	Nunc tamen ignotos? Annorum, nate, locorumque
	Estis in angusto positi. Quae cuncta videntem
	Huc decet, huc animos attollere. Vulgus inane
	Viderit in terris quo te sermone loquatur.
	Despice quisquis is est, et si mea iussa merentur
475	Te docilem, humanum, iubeo, contemne favorem,
	Neve ibi tantarum rerum spem pone tuarum.
	Illecebris trahat ipsa suis pulcherrima Virtus.
	Gloria si fuerit studiorum meta tuorum,
	Pervenies equidem, sed non mansurus, ad illam.
480	Praemia sin autem caelo tua, nate, reponis,
	Quo semper potiaris habes sine fine beatus
	Et sine mensura. Quod si dulcedine famae
	Tangeris et stimulis etiam nunc pungeris istis,
	Quod praeclara tuo stat gloria fixa labori
485	Polliceor: veniet pretium tibi, nate, quod optas;
	Illa vel invitum, fugias licet, illa sequetur.
	Ut sub sole vagum comitatur corporis umbra
	Ipsa tui: quocumque gradum tu flexeris, illa
	Flectitur et stat, si steteris; sic Fama volentem
490	Nolentemque simul sequitur. Sed numquid ineptum
	Dixeris arenti gradientem in pulvere, ut umbram
	Aspiciat post terga suam? Non sanior ille est
	[21] Qui terit aetatem frustra corpusque fatigat,
	Aut animum curis onerat, nihil inde reposcens
495	Ni laudem et vanos populi per compita ventos.
	Quaenam igitur, quaeres, mea sit sententia. Dicam.
	Ille eat ut metam teneat, licet inter eundum
	Umbra sequatur iter; Virtutis amore laboret
	Hic alius, caelumque sibi sit terminus, et non
500	Gloria, quae meritos sequitur, vel spreta, labores.
	Ergo age, nate, viam, tibi quam super ardua monstro,
	Ingredere, aut potius coeptum ne desere callem.
	Publica res duce te vigeat, victrixque supremo
	Cardine Fortunae sedeat. Spectabit ab astris
505	Quicquid ages placidus rex cuncta tegentis Olympi,
	Laetus honore tuo, sed nullo laetior actu
	Quam quod te patriae baculum superesse labanti
	Nomen et hoc merito Scipionis habere videbit,
	Cognomenque aliud tibi quod tua facta parabunt.
510	Insuper id moneo, memorique hoc imprime menti:
	Post studium recti patriaeque parentis amorem
	Proxima de caris tibi cura supersit amicis.
	Pronus amicitias amplectere, quas tibi Virtus
	Conciliat, partasque cole; hoc da, nate, roganti.
515	Rebus in humanis nil dulcius experiere
	Alterno convictu et fido pectore amici.
	Est equidem ex multis tibi nunc certissimus unus
	Laelius. Arcani sit conscius atque minister
	Ille tui, regat affectus pectusque profundum
520	Cernat inaccessum reliquis. Post tempore multo
	Laelius alter erit domui claroque nepoti
	Carus et eximio pariter coniunctus amore.
	Hinc olim multi errabunt, parque omnibus unum
	Laelius et Scipio celebrabitur inter amicos
525	Quos tulit extrema veniens ab origine mundus,
	Cum duo sint paria et longo distantia tractu.
	Suscipe tu primum, nec, sis licet altus, amicum
	Despice plebeium, quoniam de plebe verendi
	Surrexere viri, quos nobilioribus aequos
530	Viva tulit Virtus animusque parentibus impar."
	Dixerat. Ille autem: "Tua per vestigia quamquam
	Ingressus, nunquam patrio memor ipse decori
	Defuerim, tamen admonitus vigilantior ibo
	Quo me, sancte, vocas, genitor. Sed mu1ta monentem
535	Te fatum tacuisse meum, pater optime, miror".
	Maestior ille equidem: "Tua te, dulcissime, virtus
	Aspera cuncta pati doceat. Quid Fata reservent
	Ultima praeclaro malis nescire labori.
	Ingratam patriam - piget heu narrare pudetque -
540	Experiare licet, facili contentus abito
	Vindicta. Non arma tibi, non castra movenda,
	Etsi forte queas. Praestat quamcumque subire
	Fortunam: patriam servatam perdere noli
	Et meritum vastare tuum. Fugat illa? recede.
545	Non revocat? persta. Sed praeclarissimus exul
	Viventi illatum moriens ulciscere verbo
	Dedecus, et patriae cineres atque ossa negato,
	Ingratamque voca, memorique inscribe sepulcro.
	Hoc liceat tantum; tibi nil permiseris ultra.
550	Iamque vetor traxisse moras. Memor ergo parentis,
	Nate, vale, et mitis surgentem dirige fratrem;
	Isque viam post te tua per vestigia servet.
	Dixit et aequavit fugientia sidera cursu.
	Interea lux orta super tentoria fulsit
555	Irrupitque ducis durum rubicunda cubile.
	Bucina castrorum cecinit, sonituque tremendo
	Attonitum subito somnusque paterque reliquit.